ఆత్మతత్త్వనిరూపణం

ఆత్మతత్త్వనిరూపణం

(దేవీభాగవతతః దేవీగీతాయాం ప్రథమోఽధ్యాయః)

శ్రీదేవ్యువాచ -

శృణ్వంతు నిర్జరాః సర్వే వ్యాహరంత్యా వచో మమ .

యస్య శ్రవణమాత్రేణ మద్రూపత్వం ప్రపద్యతే .. 1..

అహమేవాస పూర్వం తు నాన్యత్కించిన్నగాధిప .

తదాత్మరూపం చిత్సంవిత్పరబ్రహ్మైకనామకం .. 2..

అప్రతర్క్యమనిర్దేశ్యమనౌపమ్యమనామయం .

తస్య కాచిత్స్వతః సిద్ధా శక్తిర్మాయేతి విశ్రుతా .. 3..

న సతీ సా నాసతీ సా నోభయాత్మా విరోధతః .

ఏతద్విలక్షణా కాచిద్వస్తుభూతాస్తి సర్వదా .. 4..

పావకస్యోష్ణతేవేయముష్ణాంశోరివ దీధితిః .

చంద్రస్య చంద్రికేవేయం మమేయం సహజా ధ్రువా .. 5..

తస్యాం కర్మాణి జీవానాం జీవాః కాలాశ్చ సంచరే .

అభేదేన విలీనాః స్యుః సుషుప్తౌ వ్యవహారవత్ .. 6..

స్వశక్తేశ్చ సమాయోగాదహం బీజాత్మతాం గతా .

స్వాధారావరణాత్తస్యా దోషత్వం చ సమాగతం .. 7..

చైతన్యస్య సమాయోగాన్నిమిత్తత్వం చ కథ్యతే .

ప్రపంచపరిణామాచ్చ సమవాయిత్వముచ్యతే .. 8..

కేచిత్తాం తప ఇత్యాహుస్తమః కేచిజ్జడం పరే .

జ్ఞానం మాయాం ప్రధానం చ ప్రకృతిం శక్తిమప్యజాం .. 9..

విమర్శ ఇతి తాం ప్రాహుః శైవశాస్త్రవిశారదాః .

అవిద్యామితరే ప్రాహుర్వేదతత్త్వార్థచింతకాః .. 10..

ఏవం నానావిధాని స్యుర్నామాని నిగమాదిషు .

తస్యా జడత్వం దృశ్యత్వాజ్జ్ఞాననాశాత్తతోఽసతీ .. 11..

చైతన్యస్య న దృశ్యత్వం దృశ్యత్వే జడమేవ తత్ .

స్వప్రకాశం చ చైతన్యం న పరేణ ప్రకాశితం .. 12..

అనవస్థాదోషసత్త్వాన్న స్వేనాపి ప్రకాశితం .

కర్మకర్త్రీవిరోధః స్యాత్తస్మాత్తద్దీపవత్స్వయం .. 13..

ప్రకాశమానమన్యేషాం భాసకం విద్ధి పర్వత .

అత ఏవ చ నిత్యత్వం సిద్ధసంవిత్తనోర్మమ .. 14..

జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్త్యాదౌ దృశ్యస్య వ్యభిచారతః .

సంవిదో వ్యభిచారశ్చ నానుభూతోఽస్తి కర్హిచిత్ .. 15..

యది తస్యాప్యనుభవస్తర్హ్యయం యేన సాక్షిణా .

అనుభూతః స ఏవాత్ర శిష్టః సంవిద్వపుః పురా .. 16..

అత ఏవ చ నిత్యత్వం ప్రోక్తం సచ్ఛాస్త్రకోవిదైః .

ఆనందరూపతా చాస్యాః పరప్రేమాస్పదత్వతః .. 17..

మా న భూవం హి భూయాసమితి ప్రేమాత్మని స్థితం .

సర్వస్యాన్యస్య మిథ్యాత్వాదసంగత్వం స్ఫుటం మమ .. 18..

అపరిచ్ఛిన్నతాప్యేవమత ఏవ మతా మమ .

తచ్చ జ్ఞానం నాత్మధర్మో ధర్మత్వే జడతాఽఽత్మనః .. 19..

జ్ఞానస్య జడశేషత్వం న దృష్టం న చ సంభవి .

చిద్ధర్మత్వం తథా నాస్తి చితశ్చిన్న హి భిద్యతే .. 20..

తస్మాదాత్మా జ్ఞానరూపః సుఖరూపశ్చ సర్వదా .

సత్యః పూర్ణోఽప్యసంగశ్చ ద్వైతజాలవివర్జితః .. 21..

స పునః కామకర్మాదియుక్తయా స్వీయమాయయా .

పూర్వానుభూతసంస్కారాత్ కాలకర్మవిపాకతః .. 22..

అవివేకాచ్చ తత్త్వస్య సిసృక్షావాన్ప్రజాయతే .

అబుద్ధిపూర్వః సర్గోఽయం కథితస్తే నగాధిప .. 23..

ఏతద్ధి యన్మయా ప్రోక్తం మమ రూపమలౌకికం .

అవ్యాకృతం తదవ్యక్తం మాయాశబలమిత్యపి .. 24..

ప్రోచ్యతే సర్వశాస్త్రేషు సర్వకారణకారణం .

తత్త్వానామాదిభూతం చ సచ్చిదానందవిగ్రహం .. 25..

సర్వకర్మఘనీభూతమిచ్ఛాజ్ఞానక్రియాశ్రయం .

హ్రీంకారమంత్రవాచ్యం తదాదితత్త్వం తదుచ్యతే .. 26..

తస్మాదాకాశ ఉత్పన్నః శబ్దతన్మాత్రరూపకః .

భవేత్స్పర్శాత్మకో వాయుస్తేజోరూపాత్మకం పునః .. 27..

జలం రసాత్మకం పశ్చాత్తతో గంధాత్మికా ధరా .

శబ్దైకగుణ ఆకాశో వాయుః స్పర్శరవాన్వితః .. 28..

శబ్దస్పర్శరూపగుణం తేజ ఇత్యుచ్యతే బుధైః .

శబ్దస్పర్శరూపరసైరాపో వేదగుణాః స్మృతాః .. 29..

శబ్దస్పర్శరూపరసగంధైః పంచగుణా ధరా .

తేభ్యోఽభవన్మహత్సూత్రం యల్లింగం పరిచక్షతే .. 30..

సర్వాత్మకం తత్సంప్రోక్తం సూక్ష్మదేహోఽయమాత్మనః .

అవ్యక్తం కారణో దేహః స చోక్తః పూర్వమేవ హి .. 31..

యస్మింజగద్బీజరూపం స్థితం లింగోద్భవో యతః .

తతః స్థూలాని భూతాని పంచీకరణమార్గతః .. 32..

పంచసంఖ్యాని జాయంతే తత్ప్రకారస్త్వథోచ్యతే .

పూర్వోక్తాని చ భూతాని ప్రత్యేకం విభజేద్ద్విధా .. 33..

ఏకైకం భాగమేకస్య చతుర్ధా విభజేద్గిరే .

స్వస్వేతరద్వితీయాంశే యోజనాత్పంచ పంచ తే .. 34..

తత్కార్యం చ విరాడ్దేహః స్థూలదేహోఽయమాత్మనః .

పంచభూతస్థసత్త్వాంశైః శ్రోత్రాదీనాం సముద్భవః .. 35..

జ్ఞానేంద్రియాణాం రాజేంద్ర ప్రత్యేకం మిలితైస్తు తైః .

అంతఃకరణమేకం స్యాద్వృత్తిభేదాచ్చతుర్విధం .. 36..

యదా తు సంకల్పవికల్పకృత్యం

     తదా భవేత్తన్మన ఇత్యభిఖ్యం .

స్యాద్బుద్ధిసంజ్ఞం చ యదా ప్రవేత్తి

     సునిశ్చితం సంశయహీనరూపం .. 37..

అనుసంధానరూపం తచ్చిత్తం చ పరికీర్తితం .

అహంకృత్యాత్మవృత్త్యా తు తదహంకారతాం గతం .. 38..

తేషాం రజోంశైర్జాతాని క్రమాత్కర్మేంద్రియాణి చ .

ప్రత్యేకం మిలితైస్తైస్తు ప్రాణో భవతి పంచధా .. 39..

హృది ప్రాణో గుదేఽపానో నాభిస్థస్తు సమానకః .

కంఠదేశేఽప్యుదానః స్యాద్వ్యానః సర్వశరీరగః .. 40..

జ్ఞానేంద్రియాణి పంచైవ పంచకర్మేంద్రియాణి చ .

ప్రాణాదిపంచకం చైవ ధియా చ సహితం మనః .. 41..

ఏతత్సూక్ష్మశరీరం స్యాన్మమ లింగం యదుచ్యతే .

తత్ర యా ప్రకృతిః ప్రోక్తా సా రాజంద్వివిధా స్మృతా .. 42..

సత్త్వాత్మికా తు మాయా స్యాదవిద్యా గుణమిశ్రితా .

స్వాశ్రయం యా తు సంరక్షేత్సా మాయేతి నిగద్యతే .. 43..

తస్యాం యత్ప్రతిబింబం స్యాద్బింబభూతస్య చేశితుః .

స ఈశ్వరః సమాఖ్యాతః స్వాశ్రయజ్ఞానవాన్పరః .. 44..

సర్వజ్ఞః సర్వకర్తా చ సర్వానుగ్రహకారకః .

అవిద్యాయాం తు యత్కించిత్ప్రతిబింబం నగాధిప .. 45..

తదేవ జీవసంజ్ఞం స్యాత్సర్వదుఃఖాశ్రయం పునః .

ద్వయోరపీహ సంప్రోక్తం దేహత్రయమవిద్యయా .. 46..

దేహత్రయాభిమానాచ్చాప్యభూన్నామత్రయం పునః .

ప్రాజ్ఞస్తు కారణాత్మా స్యాత్సూక్ష్మదేహీ తు తైజసః .. 47..

స్థూలదేహీ తు విశ్వాఖ్యస్త్రివిధః పరికీర్తితః .

ఏవమీశోఽపి సంప్రోక్త ఈశసూత్రవిరాట్పదైః .. 48..

ప్రథమో వ్యష్టిరూపస్తు సమష్ట్యాత్మా పరః స్మృతః .

స హి సర్వేశ్వరః సాక్షాజ్జీవానుగ్రహకామ్యయా .. 49..

కరోతి వివిధం విశ్వం నానాభోగాశ్రయం పునః .

మచ్ఛక్తిప్రేరితో నిత్యం మయి రాజన్ప్రకల్పితః .. 50..

ఇతి దేవీభాగవతే సప్తమస్కంధేద్వాత్రింశాధ్యాయాంతర్గతం

దేవ్యాః ఆత్మతత్త్వనిరూపణం  సమాప్తం .

ఇతి శ్రీదేవీభాగవతే దేవీగీతాయాం ప్రథమోఽధ్యాయః .